Image Alt

Franse ‘loterij’ in de Amstel Kerk

Rond 1668 werd vanwege uitbreiding van de stad een tijdelijke houten predikschuur gebouwd op het Amstelveld. 350 jaar later staat die houten noodkerk er nog steeds, de Amstel Kerk. In de Franse tijd werd hier het lot van vele jonge mannen bezegeld. Vanaf 1811 geldt namelijk de dienstplicht, waarbij wordt geloot. Wie pech heeft trekt een laag nummer en ‘wint’ daarmee een enkele reis naar het slagveld.

x

De Amstel Kerk aan het Amstelveld

Voor je nummer opkomen

In 1810 lijft Napoleon het Koninkrijk Holland in bij Frankrijk. Ook de wet op de dienstplicht die in Frankrijk al sinds 1798 van kracht is, gaat gelden. Hiermee komt een einde aan de al eeuwenlang in ons land bestaande situatie: landmacht en marine bestonden uitsluitend uit vrijwilligers, te weten huurlingen. Door de vele oorlogen die Napoleon voert, zijn er steeds meer soldaten nodig. De militaire dienstplicht geldt voor mannen in de leeftijd van 20 tot 25 jaar. De minimumlengte van de rekruut is 1.544 mm., oorspronkelijk 1.598 mm, maar naar mate Napoleon meer behoefte krijgt aan soldaten wordt dit in 1805 naar beneden bijgesteld. Ook wanneer Napoleon in 1815 wordt afgezet, blijft de dienstplicht in Nederland gehandhaafd. Officieel wordt deze pas op 1 mei 1997 afgeschaft.

x

De loting in de Amstel Kerk

Lotnummers trekken

Ook Hollandse jongens moeten dus in Franse dienst en dat wordt bepaald door middel van loting in de Amstel Kerk. De conscrit (loteling) moet zich eerst op het gemeentehuis laten inschrijven in het zogenaamde Journal du Maire pour servir à l’inscription des conscrits. Daarbij kan hij aangeven wat zijn lichaamsgebreken zijn en of hij in aanmerking komt voor een vrijstelling. Wie te klein wis of een te zwak gestel heeft, is niet geschikt. Daarnaast kunnen sommige jongens een beroep doen op een bijzondere regeling, omdat zij een oudere broer hebben die al in het leger dient, of de oudste zoon zijn van een weduwe en bijdragen aan haar levensonderhoud. 

Uit het journaal wordt een alfabetisch register, de liste alphabétique des conscrits, samengesteld. Dan vindt de keuring en loting plaats. Door middel van een houten trommel met een draaizwengel worden lotnummers getrokken. Zijn er bijvoorbeeld honderd man nodig, dan vallen de degenen met lotingsnummers 1 t/m 100 in de prijzen en moeten opkomen – degenen met hogere nummers zijn vrijgesteld van dienst.

Een liste de tirage wordt opgesteld en na verloop van tijd krijgt de aangewezen dienstplichtige een mededeling zich op een bepaalde plaats en tijd te melden bij het Franse leger.

x

Hollandse soldaten in het Franse leger

Plaatsvervanger

Een dienstplichtige hoefde niet in persoon in actieve dienst op te komen. Er zijn twee mogelijkheden om een plaatsvervanger te nemen:

1 – Een overeenkomst sluiten met een niet-dienstplichtige die de plaats van de dienstplichtige inneemt. Deze remplaçant mag niet ouder dan 35 jaar zijn, en van goed gedrag en gezondheid zijn. Is hij minderjarig dan moet hij de toestemming van zijn ouders of voogd hebben, of in geval van een huwelijk, van zijn vrouw.

2 – Een lot met een lager nummer ruilen tegen een lot met een hoger nummer, in de verwachting dat het lagere nummer wordt opgeroepen. Dit geldt voor dienstplichtigen van dezelfde lichting en hetzelfde kanton.

Voor beide overeenkomsten worden hoge bedragen betaald. Het hoogst bekende bedrag is 4.200 gulden. Een fortuin voor die tijd. Vooral de beter gesitueerden kunnen zich zo van opkomst in actieve dienst vrijkopen. Maar niet van de dienstplicht. De conscrit blijft verantwoordelijk voor zijn vervanger. Als die bijvoorbeeld deserteert dan moet de dienstplichtige zelf opkomen. En in het leger van Napoleon was de desertie groot, vooral tijdens de Veldtocht naar Rusland in 1812.

x

Slag bij Waterloo: de Engelse cavalerie hakt in op de Fransen

Enorme verliezen 

Ongeveer 35.000 Nederlanders op een totale bevolking van 1,7 miljoen in 1811, dienen in de Franse krijgsmacht. Zeker 70% keert niet meer terug. De Hollandse lotelingen worden ingedeeld in ‘eigen’ Hollandse regimenten, die zonder uitzondering in Rusland vechten. Volgens een voorzichtige raming vinden tussen de 20.000 en 25.000 jongemannen uit de Hollandse departementen op een bevolking van ruim twee miljoen de dood: de grootste militaire catastrofe in de Nederlandse geschiedenis. Ter vergelijking: tijdens de Tweede Wereldoorlog laten 8.000 Nederlandse militairen (op een bevolking van negen miljoen) het leven. 

x

Amstel Kerk – de stal van Napoleon

Amstelkerk: Stal van Napoleon

Tijdens het verblijf van de keizer in Amsterdam in 1811 worden de paarden van het civiele huis van Napoleon ‘geparkeerd’ op de Pijpenmarkt aan de N.Z. Voorburgwal. De paarden van het militaire huis van Napoleon worden afgevoerd naar het Amstelveld en tussen hen bevindt zich ook het witte ros van Napoleon. Napoleon wil zijn paarden dicht in de buurt hebben staan van het Koninklijk Paleis waar hij logeert, zodat hij snel kan uitrijden.

Dat de paarden ook in de kerk hebben gestaan is nooit bewezen, maar de mythe leeft hardnekkig voort. In de jaren 1970 hangt er nog een bordje naast de deur van de kerk met de tekst ‘Stal van Napoleon’. Diverse cafés en andere gelegenheden op en rond het Amstelveld vermelden het als een vaststaand feit in hun reclame.

x

De beroemde witte schimmel van Napoleon: Marengo. Geschilderd door Jaques-Louis David.

Reageer