Image Alt

René Descartes: “Ik denk, dus ik ben een detective!”

Amsterdam, oktober 1634. Naast de Westerkerk wordt een lijk gevonden, naakt en met een rapier in de hand geklemd. In de verse sneeuw is een vreemd symbool getekend. Wanneer meer doden onder vergelijkbare omstandigheden worden aangetroffen, schakelt men een beroemde inwoner van de stad in om het mysterie te ontrafelen: de Franse filosoof René Descartes. 

x

x

Descartes in Amsterdam is niet alleen een spannende detective met een ingenieuze plot, maar ook een filosofische en historische roman. In een spannende context krijgt de lezer inzicht in de wetenschapsfilosofie van Descartes. Het boek biedt een introductie in de vroege cartesiaanse methode en dompelt de lezer onder in het sociale en politieke leven van het 17e-eeuwse Amsterdam. De schrijver Hans Dooremalen is als filosoof verbonden aan de Universiteit van Tilburg. 

x

Portret van Descartes geschilderd door Frans Hals.

Fransterdammer

Niet alleen in het boek woont René Descartes in Amsterdam. De in 1596 in het Franse La Haye en Touraine geboren beroemde filosoof huist in werkelijkheid, tussen 1629 en 1635, ook een aantal malen in onze hoofdstad. 

In de zomer van 1631 verblijft Descartes in herberg De Oude Prins op de Dam (later afgebroken voor het Stadhuis). Daarna woont hij aan de Kalverstraat en later op de Westermarkt 6.

x

Plaquette aan de gevel van Westermarkt 6.

x

Descartes geeft hoog op over zijn anonimiteit in de hoofdstad. “Quel autre pays ou on puisse jouir d’une liberte entière ?” (In welk ander land kan men van een zo volkomen vrijheid genieten?). Die zin staat sinds 1920 op een plaquette aan de gevel van Westermarkt 6. Ook ligt er een stoeptegel met de tekst: “Ik denk dus ik ben”. Terwijl ik wilde menen dat alles onwaar is, besefte ik dat het noodzakelijk waar is dat ik die dat dacht, iets ben. (1637).

“Quel autre pays où on puisse jouir d’une liberte entière?

Een ander citaat uit een brief: “In deze grote stad waar ik woon, is er buiten mij niemand die geen handel drijft. Iedereen is dermate bezig met geld verdienen, dat ik er mijn gehele leven zou kunnen wonen zonder door wie dan ook te worden opgemerkt.”

x

Het plaatsen van de stoeptegel op de Westermarkt op initiatief van
Vrijheid van Amsterdam (vrijheidvanamsterdam.nl). Foto Patrick Post.

x

Cogito ergo sum

Descartes is een oorspronkelijk denker. Hij maakt zich los van het wereldbeeld dat algemeen geaccepteerd is en dat stoelt op de leer van Aristoteles en diens middeleeuwse navolgers als Thomas van Aquino. Als hij in 1628 in Parijs een tipje van de sluier van zijn inzichten oplicht, begrijpt hij uit de sceptische reacties dat hij maar beter ver van het Franse academische milieu zijn ideeën kan uitwerken. Hij vertrekt naar de Republiek der Verenigde Nederlanden waar hij met wat onderbrekingen twintig jaar blijft. Ook zijn boeken zoals o.a. zijn beroemde Discours de la Méthode worden er uitgegeven.

Descartes wordt gezien als de vader van de moderne filosofie. Met name omdat hij de mens in plaats van God een centrale plaats toebedeelt in het denken. Hij gaat op zoek naar iets dat hij met absolute zekerheid kan stellen. Hij ontdekt dat de enige zekerheid is dat hij zelf bestaat: Cogito ergo sum… ik denk, dus ik ben’. 

x

Amper tijd voor l’amour

In1633 hoort hij dat Galilei in Rome door het Heilig Officie – de nieuwe naam voor de Inquisitie – is veroordeeld vanwege zijn opvatting dat de aarde niet het middelpunt van het omniversum is.

Dat maakt Descartes depressief. Hij mijdt contact met vrienden en ziet af van publicaties die hem in conflict met de rooms-katholieke kerk zouden brengen. 

Maar nadat hij zijn intrek heeft genomen bij Thomas Sergeant in de ‘Westerkerckstraat’ (het huis keek toen uit op de muur van het Westerkerkhof, dat later plaats zou maken voor een marktplein), raakt hij uit de put en wel door de romance met het dienstmeisje Helena Jans. Het is de enige liefdesaffaire in zijn leven, maar wel een vruchtbare: op 19 juli 1635 wordt een meisje geboren, Francientje dat negen dagen later word gedoopt. Descartes heeft door deze doop het kind dan wel erkend, maar zijn ongehuwd vaderschap moet geheim blijven, want dat zou koren op de molen van de vijanden van zijn filosofie zijn.

x

Verder speuren naar Descartes

Behalve de plaquette en stoeptegel op de Werstermarkt zijn er nog drie andere Amsterdamse locaties verbonden met Descartes:

Johannes Vermeerplein

Hier staat het kalkstenen standbeeld ‘Descartes’ in 1937 gemaakt door de Franse beeldhouwer Jean Puiforcat (1897-1945). De gestileerde figuur heeft een boek voor de borst en een gewaad dat naar de onderzijde toe overloopt in de onbewerkte steen. Oorspronkelijk werd het beeld tentoongesteld voor het Pavillon de la Pensée op de Parijse Wereldtentoonstelling in 1937. In 1948 werd het beeld geschonken aan de Gemeente Amsterdam door de Franse ambassadeur ter gelegenheid van het vijftienjarige bestaan van het Maison Descartes. Na enige maanden bij het Stedelijk Museum te hebben gestaan, verhuisde het naar de huidige plek.

x

Descartes, Jean Puiforcat.

Vijzelgracht 2A

Maison Descartes in het voormalig Walenweeshuis uit 1683 was voor velen een begrip. Dit Franse instituut diende voor de uitwisseling van onderwijs en cultuur tussen Frankrijk en Nederland en het bevorderen van studie van het Frans. In 2013 verkocht de Franse staat het pand, verhuisde het instituut naar Den Haag en werd de naam (terug)veranderd in Institut Français, en daarmee gelijkgetrokken met de meer dan 150 andere Franse instituten wereldwijd.

x

De tuin van Maison Descartes in Franse stijl.

Nes 45

En op deze plek ligt ook weer een stoeptegel met een tekst van Descartes: “Er staan zeker grote dingen te wachten, als ik maar iets heel kleins kan vinden dat zeker en onwrikbaar is. (1641)”. 

Dit citaat symboliseert niet alleen de verwachting van Descartes zelf, maar ook wat zijn denken en zijn oproep om zelf te gaan denken heeft veroorzaakt. 

x

Franse sporen in de stad

Heeft u zin om als een Sherlock Holmes, of beter als een Maigret, te speuren naar meer Franse sporen in Amsterdam (o.a. deen die leidt naar een crime passionel , download dan onze app J’aimsterdam met vele tientallen Franse locaties in het historische centrum, inclusief een leuke wandelroute.

Reageer